Een botter in de haven, als blijvende herinnering aan Harderwijk als vissersstad. Dat was de wens waarmee het begon. Het jubileumjaar 1981 bracht mensen bij elkaar die een schip wilden kopen, maar ook verantwoordelijkheid wilden nemen voor het onderhoud en het varen. Op 7 september richtten zij de Harderwijkse Botter Stichting op. Vijf dagen later kwam de HK172 feestelijk de haven binnen.
1980: de wens om de haven weer een gezicht te geven
Harderwijk bereidde zich voor op de viering van 750 jaar stadsrechten. De haven lag er nog, maar de zeilende vissersvloot die het stadsbeeld zo lang had bepaald, was verdwenen. Wat kon er van dat verleden zichtbaar blijven?
Op 11 december 1980 schreef Schilder’s Nieuwsblad over de band van Harderwijk met het water. Het wees op andere voormalige Zuiderzeeplaatsen, waar historische botters al werden behouden. In het voorjaar van 1981 kreeg het idee in Harderwijk een concrete vorm: Stichting Harderwijk 750 wilde namens de burgerij een oude pluut of botter aanbieden als blijvende herinnering aan het jubileumjaar.
Een schip kopen betekende echter ook jarenlang onderhoud betalen. In mei meldde de krant dat het gemeentebestuur geen geschenk wilde aanvaarden waaraan blijvende onderhoudskosten verbonden waren. Wie een vissersschip terug wilde brengen, moest dus ook zelf het beheer organiseren.
Eerst een pluut, daarna een botter
De eerste zoektocht leidde naar een te koop aangeboden pluut in Vinkeveen, destijds aangeduid als HK61. Via de krant kwamen de eigenaar en enkele Harderwijkse initiatiefnemers met elkaar in contact. Aart Foppen, zelf afkomstig uit een vissersfamilie, was een van de mensen die zich voor de aankoop inzetten.
De pluut werd uiteindelijk te klein bevonden. De keuze verschoof naar een gerestaureerde botter die bij scheepsbouwer Nieuwboer in Bunschoten lag. Deskundigen bekeken het schip en beoordeelden de staat. Daarna kwam er een mondelinge koopovereenkomst. Dit werd de botter die Harderwijk zou leren kennen als de HK172.
Daarmee kreeg het initiatief ook een praktisch perspectief. Met een botter konden gasten meevaren. Het schip kon de stad vertegenwoordigen en mensen laten ervaren wat varen op een oud vissersschip betekende.
Een schip dankzij bedrijven en particulieren
Op 30 juli 1981 verscheen de kop ‘Al veertig mille binnen voor botter’. De tekst maakte duidelijk dat bedrijven en particulieren op dat moment ongeveer 40.000 gulden hadden toegezegd. Voor de aankoop was 60.000 gulden nodig. De werkgroep wilde de financiering vóór eind augustus rond krijgen.
Bedrijven en andere geldgevers konden bijdragen met een renteloze lening. Daarnaast waren er donateurs, vanaf 25 gulden per jaar. Hun bijdragen waren bestemd voor het onderhoud. De initiatiefnemers zochten meteen ook schippers en mensen die aan het schip wilden werken.
Het plan ging daarmee verder dan een eenmalig jubileumcadeau. Er moest een organisatie komen die het schip kon beheren, geld bijeenbracht en mensen aan het werk hield. De aankoop vormde het begin; het behoud zou ieder jaar opnieuw inzet vragen.
7 september 1981: zes oprichters nemen verantwoordelijkheid
Op 7 september 1981 werd de Harderwijkse Botter Stichting opgericht bij notaris mr. Jean Lambert Wallerand le Grand in Harderwijk. De oprichtingsakte noemt zes oprichters en benoemt hen in de slotbepaling tot de eerste bestuurders:
- Aart Foppen, directeur van vennootschappen;
- Jan Gerrit Dekker, bankemployé;
- mr. Jan Arie Werner, advocaat en procureur;
- Harmen Willem Klaassen, visser;
- Pieter van Kalsbeek, militair;
- Hendrik Mol, ambtenaar.
Hier kwamen kennis van het vissersbedrijf, organisatie, geldzaken en recht samen. Aart Foppen werd de eerste voorzitter. Jan Werner, zoals Jan Arie Werner bekendstond, vervulde de functie van penningmeester. De notaris legde de oprichting vast; hij maakte geen deel uit van het eerste bestuur.
De doelstelling was breed: botters en andere historisch belangrijke vissersschepen behouden. De akte noemt aankoop, restauratie, beheer en het opnieuw in de vaart brengen en houden. Ook het historische havenbeeld, samenwerking en vaartochten en excursies tegen vergoeding kregen een plaats. Het schip moest behouden blijven door het te verzorgen én te gebruiken.
12 september 1981: de HK172 komt binnen
Op zaterdag 12 september kwam de botter feestelijk naar Harderwijk. Zij droeg inmiddels het nummer HK172. Het was een nieuw Harderwijker nummer voor een schip met een Elburger vissersverleden, bekend als EB28. De komst bracht vooral het beeld van een zeilend vissersschip terug in de haven.
Het verslag van 14 september beschrijft de symbolische overdracht. De scheidende eigenaar Nieuwboer gaf een miniatuurhelmstok aan voorzitter Aart Foppen. Foppen overhandigde hem een cheque. Ook burgemeester Van Boeijen was aanwezig.
Bij die gelegenheid vroeg Foppen opnieuw om vrijwilligers voor het onderhoud. Hij benadrukte dat aankoop en beheer een particulier initiatief waren. Ook varen hoorde er vanaf het begin bij: het schip moest gebruikt worden voor tochten en kon Harderwijk vertegenwoordigen bij botterwedstrijden.
Van een jubileumidee naar blijvend werk
Met de feestelijke binnenkomst was het werk pas begonnen. Een houten schip vraagt voortdurend aandacht. Het onderhoud, de bemanning en het organiseren van vaartochten werden terugkerende taken. De stichting bouwde daarmee aan een verband van mensen die de schepen en het gebruik ervan levend hielden.
In de loop van de jaren groeide de collectie. In 2012 kwam ook de HK21 in bezit van de stichting. De afzonderlijke schepen hebben ieder hun eigen bouw-, vissers- en restauratiegeschiedenis. Die verhalen staan bij de museumvloot.
De betekenis van het vrijwilligerswerk is aan de haven nog steeds zichtbaar: iemand leert een naad breeuwen, helpt bij een reparatie of leert als maat de handelingen aan boord. Het doorgeven van die kennis maakt het mogelijk dat een volgende generatie met de schepen verder kan.
Samen met de Vischafslag: het Bottermuseum
Op 10 december 2008 werd Stichting Vischafslag Harderwijk opgericht. De stichting en de Botterstichting werkten samen aan een Vischafslag met een botterwerkplaats. Die samenwerking is vastgelegd in een locatieverzoek van 20 september 2011 en verder uitgewerkt in een gezamenlijk programma van eisen van 8 mei 2013.
Op 15 april 2016 openden de nieuwe Vischafslag en Botterloods aan de Havendijk. De schepen, het werk op de werf en het verhaal van de visverkoop kwamen daarmee op één plek samen.
De Harderwijkse Botter Stichting en Stichting Vischafslag Harderwijk werken hier samen onder de naam Bottermuseum. Het zijn twee afzonderlijke stichtingen. De Botterstichting zorgt voor het behoud en gebruik van de historische schepen; de Vischafslag verbindt bezoekers met de geschiedenis van visserij, handel en de vissersgemeenschap.
De doelen veranderden, maar de noodzaak om samen te werken bleef. Onze Toekomst organiseerde voorzieningen voor het vissersbedrijf. De Botterstichting ontstond later om historische schepen te behouden en te gebruiken; Stichting Vischafslag bracht het verhaal van de visverkoop terug. Het zijn verschillende organisaties en geschiedenissen. In het Bottermuseum komen hun verhalen samen rond schepen, vakmanschap en de inzet van mensen.
2031: vijftig jaar zorg voor de schepen
In 2031 bestaat de stichting vijftig jaar en viert Harderwijk 800 jaar stadsrechten. De vraag waarmee het begon, blijft actueel: hoe houd je het vissersverleden zichtbaar in een veranderende stad? De schepen behouden, ermee varen en mensen laten meedoen blijven de basis.
Bronnen bij dit verhaal
Oprichtingsakte Harderwijkse Botter Stichting, 7 september 1981, afschrift in het museumarchief: blad 1 noemt de zes oprichters, notaris, naam en doelen; blad 4 benoemt de oprichters tot eerste bestuurders.
Schilder’s nieuws-en advertentieblad, digitale krantenbank Noord-Veluws Archief: 11 december 1980, p. 5 (haven en jubileum); 19 maart 1981, p. 1 (plan Stichting Harderwijk 750); 2 april 1981, p. 3 (aangeboden pluut); 14 mei 1981, p. 3 (gemeentelijk standpunt); 29 juni 1981, p. 1 (particulier initiatief); 30 juli 1981, p. 5 (keuze botter en financiering); 20 augustus 1981, p. 1 (aankondiging binnenkomst); 14 september 1981, p. 1 (overdracht).
Interview met medeoprichter en eerste penningmeester Jan Werner, 19 juli 2025. Aankondiging opening Vischafslag en Botterloods, april 2016. Museumarchief: bestuursfoto en scheepsdossiers.